Biz-Mind Consulting

* Bài viết được soạn thảo bởi AI dựa trên kiến thức nền tảng tâm lý học, khoa học thần kinh, não bộ và xã hội học hiện đại; và được chỉnh sửa lại ~ 60% bởi tác giả.

Trong nhịp sống hối hả của thế kỷ 21, chúng ta thường nghe về việc phải rèn luyện kỹ năng để thành công. Tuy nhiên, có một sự thật ít người thừa nhận: việc phải gồng mình sử dụng kỹ năng mỗi ngày thực chất rất mệt mỏi. Nó giống như việc bạn phải chạy một phần mềm nặng trên một hệ điều hành cũ kỹ, khiến bộ não luôn trong tình trạng quá tải. Câu hỏi đặt ra là: Tại sao chúng ta không biến những kỹ năng phức tạp đó trở thành một loại “bản năng thứ hai” để sống một cách tự nhiên và nhẹ nhàng hơn?

Bản năng và Kỹ năng: Hai mặt của một đồng xu sinh tồn

Bản năng là những gì chúng ta được cài đặt sẵn để sống sót. Khi thấy một vật thể lạ bay về phía mình, ta nhắm mắt né tránh; khi bị tấn công, ta có xu hướng tự vệ hoặc bỏ chạy. Đây là cơ chế của “bộ não bò sát”, hoạt động cực nhanh và không cần suy nghĩ. Ngược lại, kỹ năng là những gì ta phải học hỏi thông qua vỏ não trước trán — vùng não của lý trí và sự tính toán.

Sự khác biệt lớn nhất nằm ở chỗ bản năng giúp ta tồn tại, nhưng kỹ năng mới giúp ta phát triển. Trong xã hội hiện đại, những mối nguy không còn là hổ dữ hay thiên tai, mà là áp lực từ các thương vụ triệu đô, những mối quan hệ xã giao phức tạp hay sự đào thải khắc nghiệt của thị trường lao động. Nếu chỉ sống bằng bản năng gốc, bạn sẽ dễ dàng rơi vào bẫy của cảm xúc, dẫn đến những quyết định sai lầm. Nhưng nếu chỉ sống bằng kỹ năng một cách máy móc, bạn sẽ thấy mình như một cỗ máy đang diễn vai, mất đi sự kết nối thực sự với chính mình.

Nghịch lý của sự tự nhiên: Khi kỹ năng “tan chảy” vào máu

Khi nói về kỹ năng, nó là học hỏi, nó là ý thức được phương pháp đúng, nó là phải hiểu mục đích có nó để đạt được gì và nó cần phải luyện tập rất nhiều lần để trở thành “bản năng thứ hai” (kỹ năng được luyện tập thành bản năng như phản xạ tự động). Và quan trọng dù có luyện 100 lần thì cách luyện không hẳn máy móc lặp đi lặp lại trong vô thức. Mà ta phải hiểu mỗi lần lặp lại ta đã làm gì tốt hơn, khác hơn, sửa được những lỗi gì? Khi đó thì kỹ năng mới thành thói quen, rồi thành phản xạ vô thức, và bản năng thứ hai do tập luyện mà có của con người.

Khi đã mong muốn kỹ năng như bản năng thứ hai thì nghĩa là chúng ta đã đạt được độ thành thục, độ điêu luyện của hành động, độ xuất sắc của tư duy gốc điều khiển nó, thì việc kỹ năng trở thành một phần của con người, thành tự nhiên và đương nhiên hơi thở thì coi như kỹ năng đó đã đạt được độ luyện tập thành công. Và chúng ta không cần phải lo lắng bị mất đi kỹ năng đó được. Có thể lâu không sử dụng sẽ hơi lúng túng một vài phút đầu. Nhưng khi đã vào guồng, mọi thứ lại đạt đỉnh của sự tập luyện.

Do đó, điều nghịch lý đã trở thành có lý. Y như chúng ta gắn thêm đôi cánh cho con người để có thể bay lượn tự do trên bầu trời nếu như dùng cơ thể dùng tư duy suy nghĩ mà chúng ta có thể điều khiển được đôi cánh đó.

Đẩy cao nhu cầu cá nhân thông qua thực hành các kỹ năng xã hội ở trạng thái tự nhiên, thoải mái nhất

Nếu nói đến bản thân mỗi con người, ai cũng muốn đạt được điều gì cực khoái lạc, sung sướng nhất. Vì đó là bản chất của mỗi loài động vật, không chỉ mỗi con người. Khi ở đỉnh cao của hạnh phúc như vậy, chúng ta được thỏa mãn, được đẩy ra được phần “con” mạnh nhất và đó chính là lúc chúng ta thật sự phát triển về phần lượng.

Vì vậy, tôi muốn nhấn mạnh sự tự nhiên trong hành vi, thái độ của con người hàng ngày là rất quan trọng thay vì kìm nén nó trong một cái khung giao tế xã hội. Chúng ta phải tập kỹ năng hàng ngày trong sự tự nhiên, như hơi thở, và không dồn vào những thời điểm căng thẳng thì sự tiến bộ mới nhiều hơn và dễ dàng hơn.

Lộ trình biến kỹ năng thành “Bản năng sinh tồn”

Đa phần con người chúng ta thực hành kỹ năng bị sai. Vì quá muốn giống khuôn mẫu mà quên mất nó có phù hợp với con người mình không. Vậy nên bạn chỉ bắt chước, và chỉ giống phần hình, phần ngọn, không giống từ gốc (bởi phiên bản gốc của mỗi người hoàn toàn khác nhau) và không bao giờ thành công mỹ mãn.

Để đạt được trạng thái sống tự nhiên trong áp lực, chúng ta cần tạo ra được quy trình “tự động hóa” cho não bộ. Mọi kỹ năng mới ban đầu đều gây tốn năng lượng (năng lượng tinh thần). Bởi vì với tôi, sự luyện tập trong hoàn cảnh rất khắt nghiệt nên đó là những giây phút căng thẳng thần kinh nhất. Tôi phải đặt mình trong cơ chế quyết thắng, đạt được mục đích cao nhất, mục tiêu của bản thân là đúng đắn và dẹp hết mọi thị phi để tập trung, dùng chúng làm động lực. Tôi không biết ở hoàn cảnh thuận lợi, tôi sẽ dễ thở và dễ dàng hơn trong luyện tập kỹ năng không?

Ta đã biết thông qua quá trình myelin hóa — nơi các sợi thần kinh được bao bọc bởi các lớp chất béo để truyền tín hiệu nhanh hơn — những hành động này sẽ dần mất ít năng lượng hơn.

Bước đầu tiên là chọn lọc những kỹ năng then chốt có tính ứng dụng cao nhất trong lĩnh vực của bạn, ví dụ như tư duy logic từ đơn giản tới phức tạp. Những loại tư duy như phản biện hoặc kỹ năng giải quyết xung đột là mang tính xã hội. Chúng cần ta phải đắm chìm trong các mối quan hệ xã hội, hiểu nó, gắn kết với nó bằng cách nào đó tới não bộ hiện trạng, cho cơ chế liên kết thì khi đụng vấn đề mới có sự Flashback, sự phản hồi sự kiện trong quá khứ, sự liên kết những thứ liên quan, tương đồng, sự thấu hiểu và sau đó mới tìm ra mấu chốt để giải quyết vấn đề.

Khi thực hành các kỹ năng, chúng ta phải ở trong những hoàn cảnh ít bị làm phiền nhất, cần sự tập trung cao nhất để dù chỉ làm 1 – 2 lần là thành công. Đó sẽ là những bước đi chuẩn nhất giúp cho thùy não tạo dấu tích. Khi ra thực chiến, chính lối mòn tư duy đó sẽ dẫn lối cho ta quay về con đường đúng ở những tình huống, vấn đề mới.

Khi một kỹ năng được lặp đi lặp lại đủ nhiều, nó thành thượng thừa, từ nặng hóa nhẹ. Dần dần, tập thói quen đó sẽ “chìm” vào vùng vô thức trong não người. Đến một ngày, bạn sẽ nhận ra mình đang xử lý những vấn đề hóc búa nhất một cách nhẹ nhàng như cách bạn cầm đũa hay lái xe về nhà. Đó chính là lúc bạn đã thực sự làm chủ được cuộc chơi, nơi kỹ năng và bản năng hòa làm một, giúp bạn vừa thành công rực rỡ, vừa giữ được sự an nhiên vốn có giữa tâm bão của thời đại.

Lời kết

Chúng ta không cần phải chọn một trong hai: hoặc sống bản năng để tự nhiên, hoặc sống kỹ năng để thành công. Hãy luyện tập cho đến khi những công cụ xã hội phức tạp nhất trở thành bản năng sinh tồn mới của bạn. Khi đó, áp lực không còn là gánh nặng, mà chỉ là môi trường để bạn phô diễn bản sắc của mình một cách trọn vẹn nhất.

Tham khảo thêm:

• Tìm hiểu về cơ chế hình thành phản xạ tự động của não bộ tại [Psychology Today].
• Khám phá sức mạnh của Myelin trong việc tối ưu hóa hiệu suất tại [BrainFacts].
• Nghệ thuật vận dụng EQ để làm chủ bản năng trong giao tiếp tại [Harvard Business Review].